बुद्धकालीन वप्पमंगलं उत्सव : कृषीसंस्कृती, समाजजीवन आणि बुद्धदर्शन
भारतीय प्राचीन संस्कृतीचा पाया हा निसर्ग, श्रम आणि सामूहिक जीवनावर उभारलेला होता. बुद्धकालीन समाजात शेती हे केवळ उपजीविकेचे साधन नसून संपूर्ण सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे केंद्र होते. ऋतूचक्र, पर्जन्य, भूमीची सुपीकता आणि मानवी श्रम यांच्यातील नातेसंबंध जपण्यासाठी विविध कृषीउत्सव साजरे केले जात. याच परंपरेतून उदयास आलेला एक अत्यंत महत्त्वाचा उत्सव म्हणजे वप्पमंगलम उत्सव. हा उत्सव केवळ कृषीकार्याचा प्रारंभ नव्हता, तर तो समाजातील मूल्यव्यवस्था, श्रमसंस्कृती आणि पुढे उदयास आलेल्या बुद्धदर्शनाशीही घट्टपणे जोडलेला होता.
पालि भाषेत ‘वप्प’ या शब्दाचा अर्थ नांगरणी, पेरणी किंवा शेतीहंगामाची सुरुवात असा होतो, तर ‘मंगलं’ म्हणजे शुभ, कल्याणकारी कार्य. त्यामुळे वप्पमंगलं म्हणजे शेतीच्या नवीन हंगामाच्या प्रारंभी केले जाणारे मंगल कार्य. या उत्सवाचा मुख्य उद्देश भूमीपूजन, निसर्गाबद्दल कृतज्ञता आणि आगामी हंगामासाठी समृद्धीची कामना करणे हा होता.
हा उत्सव पावसाळ्याच्या आधी किंवा सुरुवातीच्या काळात साजरा केला जाई. कारण पर्जन्य, सुपीक जमीन आणि श्रम यांचा मेळ साधला तरच समाजाचे पोषण शक्य होते. म्हणूनच वप्पमंगलं हा केवळ धार्मिक विधी नसून एक सामाजिक आणि आर्थिक दृष्ट्या महत्त्वाचा कार्यक्रम होता.
बुद्धकालीन समाज हा पूर्णतः कृषीप्रधान होता. बहुसंख्य लोक शेतकरी, पशुपालक आणि ग्रामीण कारागीर होते. शहरांतील व्यापारी वर्गही शेतीवरच अप्रत्यक्षपणे अवलंबून होता. त्यामुळे शेतीचा हंगाम सुरू होणे ही संपूर्ण समाजासाठी आनंदाची आणि आशेची घटना मानली जात असे.
समाजातील सर्व स्तरांमध्ये एकात्मतेची भावना निर्माण होत असे. श्रमाला प्रतिष्ठा मिळत असे आणि शेती हे पवित्र कार्य मानले जाई.
बुद्धकालीन राजसत्ता या कृषीजीवनाशी थेट जोडलेल्या होत्या. अनेक राजे स्वतः वप्पमंगलं उत्सवात सहभागी होत आणि नांगरणीचा प्रारंभ करत. यामागे राजकीय तसेच नैतिक हेतू होते. राजा स्वतः श्रमाचे प्रतीक ठरल्याने प्रजेवर सकारात्मक संदेश जात असे की राज्याची समृद्धी ही केवळ करांवर नव्हे, तर शेतकऱ्यांच्या श्रमांवर अवलंबून आहे.
कपिलवस्तूचे राजा शुद्धोधन हे याचे उत्कृष्ट उदाहरण होते. ते वप्पमंगलं उत्सवात प्रत्यक्ष सहभागी होत आणि राजकीय वैभवापेक्षा श्रमाला अधिक महत्त्व देत. हा दृष्टिकोन पुढे बुद्धांच्या विचारांशी सुसंगत ठरतो.
वप्पमंगलं उत्सवाला बुद्धांच्या जीवनातील एक अत्यंत महत्त्वाचा प्रसंग जोडलेला आहे. राजा शुद्धोधन वप्पमंगलं साजरा करत असताना, लहानगा राजकुमार सिद्धार्थ उपस्थित होते. सर्व लोक विधी, उत्सव आणि नांगरणी पाहण्यात गुंग असताना सिद्धार्थ मात्र एका जांभळाच्या झाडाखाली शांतपणे बसले.
तेथे त्याचे मन सहज, नैसर्गिकपणे एकाग्र झाले आणि त्याला पहिल्या ध्यानाचा (प्रथम झान) अनुभव आला. हा ध्यानानुभव कोणत्याही कठोर तपश्चर्येशिवाय, शरीराला क्लेश न देता प्राप्त झाला होता. पुढे ज्ञानप्राप्तीच्या शोधात असताना बुद्धांना याच प्रसंगाची आठवण झाली. कठोर तपश्चर्येचा मार्ग सोडून मध्यम मार्ग स्वीकारण्याची प्रेरणा याच अनुभवातून मिळाली.
या अर्थाने वप्पमंगलं उत्सव हा बुद्धत्त्वाच्या प्रवासातील एक मूलभूत टप्पा ठरतो.
वप्पमंगलं उत्सवाचे सामाजिक महत्त्व अतिशय व्यापक होते. या उत्सवातून
श्रमसंस्कृती आणि सामूहिक सहभाग यांना प्रोत्साहन मिळत असे.
निसर्गाशी सुसंवाद साधण्याची शिकवण समाजाला मिळत असे.
अन्ननिर्मिती ही सामाजिक जबाबदारी असल्याची जाणीव निर्माण होत असे.
अंधश्रद्धा, बलिदान किंवा भीतीपेक्षा कर्म आणि नैतिकतेवर भर दिला जात असे.
हा उत्सव समाजाला वास्तवाशी जोडून ठेवणारा होता. धर्म आणि जीवन यामध्ये दरी न ठेवता, धर्माला दैनंदिन जीवनाशी जोडण्याची परंपरा येथे दिसून येते.
बौद्ध तत्त्वज्ञान हे कर्मप्रधान, विवेकशील आणि मानवी कल्याणावर आधारित आहे. वप्पमंगलं उत्सवातून हे तत्त्वज्ञान सहजपणे प्रतिबिंबित होते. बुद्धांनी श्रम, सम्यक उपजीविका, अहिंसा आणि संतुलित जीवनशैली यांचे महत्त्व अधोरेखित केले.
शेतीसारख्या श्रमप्रधान कार्यातूनही ध्यान, शांती आणि प्रज्ञा विकसित होऊ शकते, हे वप्पमंगलंच्या प्रसंगातून स्पष्ट होते. त्यामुळे बौद्ध धर्मात उत्सवांचा अर्थ हा बाह्य विधीपेक्षा अंतर्गत शुद्धतेशी जोडलेला आहे.
वप्पमंगलं उत्सव हा बुद्धकालीन समाजाच्या जीवनदृष्टीचा आरसा आहे. तो केवळ शेतीच्या हंगामाचा प्रारंभ नव्हता, तर तो श्रम, निसर्ग, समाज आणि नैतिकतेचा उत्सव होता. याच उत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर बुद्धांच्या जीवनातील पहिल्या ध्यानाचा प्रसंग घडला आणि पुढे जगाला मध्यम मार्गाचा संदेश मिळाला.
आजच्या आधुनिक, यांत्रिक आणि वेगवान जीवनात वप्पमंगलं उत्सवाची संकल्पना आपल्याला पुन्हा निसर्गाशी जोडण्याची, श्रमाचा सन्मान करण्याची आणि संतुलित जीवन जगण्याची प्रेरणा देते. त्यामुळे वप्पमंगलं उत्सव हा केवळ इतिहासातील घटना नसून, तो आजही तितकाच अर्थपूर्ण आणि मार्गदर्शक आहे. बुद्धांनी चार महाभूते सांगितली पृथ्वी, आप, तेज आणि वायू यापासून मानवाचे शरीर बनलेले आहे. पण आपण कधीच यांची मनोभावे पूजन करत नाही. आपला जन्मच यातून झालेला आहे पण याचा विसर आपल्या सर्वांच पडतो.
– राहुल गायकवाड, लातूर
मो. 9595751373
