धम्म परिषदा : मानवतावादी विचारांची चळवळ
आज धर्माच्या नावाखाली अंधश्रद्धा, कर्मकांड आणि विकृत श्रद्धांचा बाजार मांडला जात असताना, बुद्धांच्या काळातील धम्म परिषदा आपल्याला एक मूलभूत प्रश्न विचारतात— धर्म सत्यावर आधारलेला आहे की परंपरेच्या आड लपवलेली सत्ता आहे? बुद्धोत्तर काळात भरवलेल्या धम्म परिषदांचा इतिहास पाहिला तर स्पष्ट होते की बौद्ध धम्म हा अंधश्रद्धेवर नव्हे, तर तर्क, विवेक आणि सामूहिक उत्तरदायित्वावर उभा राहिलेला धर्म आहे.
भगवान गौतम बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतर लगेचच पहिली धम्म परिषद भरवण्यात आली. हा केवळ धार्मिक कार्यक्रम नव्हता; तो सत्य टिकवण्याचा पहिला लोकशाही प्रयत्न होता. महाकाश्यप थेरांच्या नेतृत्वाखाली आनंद व उपाली यांनी बुद्धवचनांचे पुनरुच्चार केले. कोणताही ग्रंथ, कोणताही “ईश्वरी अधिकार” नव्हता—होता तो फक्त स्मृतीचा, तर्काचा आणि सामूहिक मान्यतेचा कस. आज जेव्हा धर्मग्रंथांवर प्रश्न विचारणे पाप ठरवले जाते, तेव्हा पहिली धम्म परिषद हा निर्भीड विचाराचा आदर्श ठरतो.
दुसऱ्या धम्म परिषदेत संघातील काही भिक्खूंनी विनय नियम शिथिल करण्याचा प्रयत्न केला. पैशांचा स्वीकार, दुपारनंतर भोजन यांसारख्या बाबींवरून वाद उभा राहिला. हा वाद केवळ आचाराचा नव्हता; तो सत्तेचा आणि सोयीचा होता. परिषदेत बहुमताने हे बदल फेटाळले गेले. यातून संघात फूट पडली, पण एक गोष्ट स्पष्ट झाली— धम्म सोयीसाठी बदलता येत नाही. आजच्या काळात धर्माला सत्तेसाठी वाकवले जात असताना, दुसरी धम्म परिषद कठोर पण आवश्यक भूमिका घेते.
सम्राट अशोकाच्या काळातील तिसरी धम्म परिषद ही बौद्ध इतिहासातील निर्णायक वळण ठरली. संघात घुसलेल्या पाखंडी विचारांना दूर करताना मोग्गलिपुत्त तिस्स थेरांनी स्पष्ट केले की धम्माची शुद्धता ही राजाश्रयापेक्षा महत्त्वाची आहे. विशेष म्हणजे याच परिषदेनंतर अशोकाने बौद्ध धम्म तलवारीने नव्हे, तर दूत, संवाद आणि करुणेने जगभर पोहोचवला. आज “धर्मरक्षण”च्या नावाखाली हिंसेचे उदात्तीकरण केले जाते, त्या पार्श्वभूमीवर अशोककालीन धम्मनीती हा इतिहासाचा आरसा आहे.
चौथ्या धम्म परिषदेत त्रिपिटक लेखनात उतरवण्यात आले. हा निर्णय केवळ तांत्रिक नव्हता; तो ज्ञान सर्वांसाठी खुले करण्याचा क्रांतिकारी टप्पा होता. मौखिक परंपरेवर अवलंबून राहिल्यास ज्ञान मोजक्यांच्या हातात राहते, हे बौद्ध संघाने ओळखले. आजही शिक्षण, माहिती आणि इतिहास काही निवडकांच्या ताब्यात ठेवण्याचे प्रयत्न सुरू असताना, ही परिषद अस्वस्थ प्रश्न उपस्थित करते.
पाचवी धम्म परिषद—म्यानमारमध्ये संगमरवरी दगडांवर कोरलेला त्रिपिटक—हा श्रद्धेचा नव्हे, तर ज्ञान जतन करण्याचा राजकीय-सांस्कृतिक जाहीरनामा होता. “धम्म नष्ट होऊ नये” ही भीती नसून, “धम्म विकृत होऊ नये” ही जागरूकता त्यामागे होती. सहावी धम्म परिषद ही आधुनिक काळातील त्याचीच पुढची पायरी—प्रमाणित पाठ, आंतरराष्ट्रीय सहभाग आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन.
या सर्व परिषदांचा एकत्रित अर्थ स्पष्ट आहे— बौद्ध धम्म हा बंदिस्त श्रद्धेचा कोठार नाही; तो सतत तपासला जाणारा, चर्चिला जाणारा आणि सुधारणेला सामोरा जाणारा विचारप्रवाह आहे. म्हणूनच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बौद्ध धम्म स्वीकारताना त्याला आधुनिक मानवमुक्तीचा मार्ग मानले.
आज प्रश्न असा आहे की, आपण धम्म परिषदांच्या परंपरेतून काय शिकलो? धर्म म्हणजे प्रश्न न विचारणे नव्हे, तर योग्य प्रश्न विचारण्याची हिंमत. जर आजच्या समाजाने धम्म परिषदांची ही वैचारिक परंपरा स्वीकारली, तर धर्म विद्वेषाचे साधन न राहता मानवतेचा संवाद बनेल.
धम्म परिषदा इतिहासातल्या घटना नाहीत; त्या आजही आपल्याला विचार करण्यास भाग पाडणाऱ्या वैचारिक सभा आहेत.
त्यासाठी लातूर, रामेगाव येथे दि.25.12.2025 रोजी होत असलेल्या धम्म परिषदेमध्ये सर्व बहुजनांनी सहभागी होऊन देश-विदेशातील भिक्षूंची धम्मदेसना ऐकून धम्म मार्गावर आरुढ व्हावे आणि मानवतावादी धम्म चळवळ पिढ्यान् पिढ्या टिकवून ठेवावी.
राहुल गायकवाड, लातूर
